Wat zijn spitzen?

De meeste van ons hebben nog nooit spitzen aan de voeten gehad, of zelfs in de hand. Om goed met spitzen te kunnen denken volgt eerst een korte introductie. Spitzen worden wereldwijd al meer dan een eeuw gebruikt in het klassieke en moderne ballet en worden bijna uitsluitend gedragen door vrouwelijke dansers. De neus van de schoenen is hard, met een klein plat uiteinde en bestaat uit lagen van papier, stof en geharde lijm. In combinatie met een smal, stevig leren zooltje kunnen de schoenen gebruikt worden om mee óp de punt van de tenen te staan. Dit geeft een danseres een grotere lengte en wekt de suggestie dat zij loskomt van de grond. De bewegingen van de danseres krijgen daardoor een wonderbaarlijke sierlijkheid. Zo zien de benen er zeer rank uit, met name wanneer één been hoog in de lucht wordt opgetild en het draaien van pirouettes gaat nu vliegensvlug.

Om op de juiste manier op spitzen te kunnen dansen is een jarenlange intensieve training vereist. Ook moet het lichaam van de danseres van nature over bepaalde eigenschappen beschikken. Zo moeten de voeten sterk en soepel zijn, en gevoelig als een hand. Danseressen zijn zich heel bewust van de geschiktheid van hun voeten en praten over ze in termen van makkelijke voeten of moeilijke voeten, hoge of lage wreef, buigzame of stugge enkel, gelijke of ongelijke teenlengte (Barringer en Schlesinger 2004, 278-291). Het lichaam moet verder goed op de trainingen reageren. Zo mag het niet te blessuregevoelig zijn en moet het een goed correctievermogen hebben. Ook mag de danseres niet te zwaar zijn.

Ondanks het feit dat er zowel in het moderne als het klassieke ballet met spitzen wordt gedanst, vindt de spitzentraining uitsluitend plaats binnen de klassieke balletlessen. De klassieke techniek wordt gekenmerkt door een grote nadruk op de lichtheid van bewegingen, het creëren van dunne, lange lijnen en een perfect beheerste, rechte lichaamshouding. Ballethoudingen zijn in principe onnatuurlijk voor het menselijk lichaam en kennen een zeer hoge moeilijkheidsgraad. Het lichaam moet dan ook van jongs af aan in de juiste houdingen geforceerd worden.

Volgens Aalten vormt die hoge moeilijkheidsgraad deels de aantrekkingkracht van het academische ballet (Aalten 2002, 225-241). De bevrediging die wordt gehaald uit het onder de knie krijgen van een moeilijke oefening, is voor veel dansers en dansleerlingen een belangrijke bron van motivatie (Aalten 2002, 137, 170-171). Bovendien ligt de moeilijkheidsgraad zo hoog dat veel leerlingen tijdens de audities voor een opleiding of gedurende de opleiding afvallen. ‘Iedere les zijn leerlingen ervan doordrongen dat het slechts weinigen gegeven is. Ze leren dat alleen door het dagelijks uitvoeren van de zware balletoefeningen ze de ballettaal kunnen leren. Zo verschaft de dagelijkse les niet alleen het lichaam van een danseres, maar ook haar identiteit’ (Aalten 2002, 137).

Al deze kenmerken van het klassiek ballet: controle over het lichaam, lichtheid en lengte, het gevoel van uitdaging, het uitverkoren zijn, komen tot een hoogtepunt in de omgang met spitzen. Technische vaardigheden van een danser worden door spitzen sterk op de proef gesteld; gebrek aan spierkracht of soepelheid in voeten en benen of een passieve werk- en/of lichaamshouding veroorzaken bij spitzendans onverbiddelijk blessures. Ook komen de lijnen in het lichaam veel nadrukkelijker naar voren wanneer er met spitzen gedanst wordt. In relatie tot spitzen lijkt een danseres sneller ‘te dik’ of ‘verkeerd geproportioneerd’, dan zonder spitzen.

Hier zien we een eerste tastbare, actieve rol van spitzen; als objecten zijn ze meedogenloos en verabsoluteren ze de moeilijkheidsgraad van ballet. Daarmee versterken ze tevens de uitdaging en de exclusiviteit van de ballettechniek voor de leerling; door toe-eigening van spitzen kan zij haar grenzen overwinnen, excelleren en haar kracht ervaren (Barringer en Schlesinger 2004). Op die wijze dragen balletschoenen bij aan de constructie van haar identiteit als balletdanser.